江戸の人たちは、ラクダを絵でしか知りませんでした。
その絵は、こぶを二つ描いていました。
1821年、本物が長崎に着きます。運んできたのは、あなたの国の船でした。
The people of Edo knew the camel only from pictures.
Those pictures gave it two humps.
In 1821 the real animal reached Nagasaki, carried there by a ship of your country.
De mensen van Edo kenden de kameel alleen van plaatjes.
Op die plaatjes had het dier twee bulten.
In 1821 kwam het echte dier aan in Nagasaki. Het was een schip van uw land dat het bracht.
長崎側の記録は、こう書いています。
「蘭船アラビヤ、メッカ産駱駝牝牡を輸入す」。
オランダ船が、牝と牡を一頭ずつ運んできた、と。
江戸の記録のほうは、ペルシャの産と書いています。どちらの産かは決まっていません。
ところが幕府は、この二頭を用いませんでした。
長崎の記録は続けます。「幕府の用品とならざるを以て蘭通詞に贈る」。
使い道が無いので、オランダ語の通詞に贈られたのです。
通詞は返礼に織物を贈りました。
その二頭が、江戸へ下ります。
両国橋の西詰の広場で、見世物になりました。
高さ九尺、長さは二間ほど。牡は八歳、牝は七歳。
見料は三十二銅で、人々は押し合って見たといいます。
その中に、斎藤月岑という人がいました。
江戸の出来事を書き留めていた人です。
彼はこう書きました。
「予此時眞物を看て、和漢三才圖會橘守國等が繪本にあらはす所の虛なる事を知る」。
このとき本物を見て、絵本の描いていたものが嘘だと分かった、と。
背中のこぶが鞍のようだ、という古い説明から、絵本はこぶを二つ描いていました。
本物は、こぶが一つで、しかも高かった。
見なければ分からないことでした。
狂歌も残っています。
「くびは鶴脊中は龜の甲に似て千秋らくだ万歲らくだ」。
そして四十一年後。
同じ両国橋の西詰に、また「駱駝」の見世物が出ました。
月岑は、こう書き留めています。
「眞の駱駝には非ずとぞ」。
本物ではないそうだ、と。
本物を見た人が書き留めた、四十一年後の一行です。
The Nagasaki record puts it this way:
"A Dutch ship imported camels, male and female, of Arabia, of Mecca."
A ship of your country brought one of each.
The Edo chronicle, for its part, says they came from Persia. Which it was has never been settled.
But the shogunate had no use for them.
The Nagasaki record goes on: "Not being needed by the government, they were given to the Dutch interpreters."
The two animals were handed over to the men who spoke Dutch.
The interpreters sent cloth in return.
The pair then went down to Edo.
They were shown at the open ground by the western end of Ryougoku Bridge.
Nine shaku tall, about two ken long. The male was eight years old, the female seven.
Admission was thirty-two mon, and people pressed in to see.
Among them was a man named Saitou Gesshin.
He kept a record of what happened in Edo.
He wrote this:
"Seeing the real animal at that time, I knew that what the Wakan Sansai Zue and the picture books of Tachibana Morikuni had shown was false."
The books, he meant, had been wrong.
The picture books had given it two humps, imagining from an old phrase: a hump on the back, like a saddle.
The real animal had one hump, and it was tall.
You had to see it.
A comic verse survives as well:
"Neck like a crane, back like a tortoise shell — a thousand autumns of camel, ten thousand years of camel."
And forty-one years later.
Another "camel" was put on show at the same place, the west end of Ryougoku Bridge.
Gesshin set down one line about it:
"Not a real camel, they say."
Not the real thing, so it was said.
Written forty-one years on, by the man who had seen the real one.
Het Nagasakische verslag schrijft het zo:
"Een Hollands schip voerde kamelen in, een mannetje en een wijfje, uit Arabië, uit Mekka."
Een schip van uw land bracht er één van elk.
Het verslag uit Edo zegt daarentegen dat ze uit Perzië kwamen. Welke van de twee het was, is nooit uitgemaakt.
Maar het shogunaat had geen gebruik voor de dieren.
Het Nagasakische verslag gaat verder: "Daar zij niet dienstig waren voor de regering, werden zij aan de Hollandse tolken geschonken."
Zij werden dus geschonken aan de tolken van het Nederlands.
De tolken zonden weefsel terug als wedergift.
Daarna gingen de twee dieren naar Edo.
Zij werden vertoond op het open terrein aan de westkant van de Ryougoku-brug.
Negen shaku hoog, ongeveer twee ken lang. Het mannetje was acht jaar oud, het wijfje zeven.
De toegang kostte tweeëndertig mon, en de mensen verdrongen zich om te kijken.
Onder hen was een man die Saitou Gesshin heette.
Hij hield bij wat er in Edo gebeurde.
Hij schreef dit:
"Toen ik het echte dier zag, wist ik dat wat de Wakan Sansai Zue en de prentenboeken van Tachibana Morikuni toonden, onwaar was."
De boeken, bedoelde hij, hadden het mis gehad.
De prentenboeken gaven het dier twee bulten, naar een oude zegswijze: een bult op de rug, als een zadel.
Het echte dier had één bult, en die was hoog.
Je moest het zien.
Er is ook een spotvers bewaard gebleven:
"Hals als een kraanvogel, rug als een schildpadschild — duizend herfsten kameel, tienduizend jaren kameel."
En eenenveertig jaar later.
Op diezelfde plek aan de westkant van de Ryougoku-brug werd weer een "kameel" vertoond.
Gesshin noteerde er één regel over:
"Geen echte kameel, zegt men."
Niet het echte dier, zo werd gezegd.
Opgeschreven eenenveertig jaar later, door de man die het echte dier had gezien.
この話のもとになった記録の言葉です。ページは、その本に刷られたものです。
増訂武江年表一次史料
增訂武江年表卷之八(文政四)
六月長崎より百兒齊亞國の產駱駝二頭を渡す、閏八月九日より西兩國廣小路に出して見世物とす、カメヱル又トロメテリスと云とぞ
和漢三才圖會橘守國等が繪本にあらはす所の虛なる事を知る、脊に肉峯ありて鞍のごとしといへる說によりて、二つの肉峯を畫り、肉峯は一つにしてしかも高し
予此時眞物を看て、和漢三才圖會橘守國等が繪本にあらはす所の虛なる事を知る
高九尺長二間、牡八歲牝七歲といへり
三十二銅にて見せしかば押あふて見る
後に北國へ奉行て見せ物とせしが、寒氣にふれて斃たりと聞えり
堤它山といふ人駱駝考一卷を著し梓に行へり
くびは鶴脊中は龜の甲に似て千秋らくだ万歲らくだ 加茂季鷹
增訂武江年表卷之八(文政四年)/增訂武江年表卷之十一(文久二)
正月兩國橋西詰に駱駝と號して見せ物出づ、眞の駱駝には非ずとぞ
増補長崎畧史 下巻(長崎市・大正15年)
文政四年七月 蘭船アラビヤ、メッカ産駱駝牝牡を輸入す
幕府の用品とならざるを以て蘭通詞に贈る 通詞酬ふるに肥田織木綿三百三十端色縮緬百五十七端靑梅縞七十端紋羽三十端を以てす
PDF の後半 2 ページはガイド用です。読み上げる台本、語り方のコツ、事柄ごとに「どこまで言い切ってよいか」、記録の言葉と原本の切り出しが載っています。お客様用の面の裏に来ないよう、両面印刷で組んであります。